Niewypał w zakładzie górniczym – likwidacja niewypału
Wstęp
W zakładach górniczych zajmujących się eksploatacją złóż kopalin, jedną z metod eksploatacji jest używanie materiałów wybuchowych przeznaczonych do użytku cywilnego (MW).
Stosuje się je również w zakładach wykonujących roboty geologiczne oraz w zakładach prowadzących działalność określoną w art. 2 ust. 1 ustawy PGiG, (potocznie zwanych zakładami), czyli mowa tutaj o zakładach zajmujących się:
1) budową, rozbudową oraz utrzymywaniem systemów odwadniania zlikwidowanych zakładów górniczych;
1a) utrzymywaniem i niezwiązanego z wydobywaniem kopaliny ze złoża wykorzystywaniem podziemnej części likwidowanych zakładów górniczych niezbędnej do prowadzenia ruchu innych zakładów górniczych;
2) robotami prowadzonymi w wyrobiskach zlikwidowanych podziemnych zakładów górniczych w celach innych niż określone ustawą, w szczególności turystycznych, leczniczych i rekreacyjnych;
3) robotami podziemnymi prowadzonymi w celach naukowych, badawczych, doświadczalnych i szkoleniowych na potrzeby geologii i górnictwa;
4) drążeniem tuneli;
5) likwidacją obiektów, urządzeń oraz instalacji, o których mowa w pkt 1–4.
Poniżej wymieniam przepisy prawne, które regulują kwestie związane ze stosowaniem MW:
1.Ustawa z dnia 21 czerwca 2002 r. o materiałach wybuchowych przeznaczonych do użytku cywilnego.
2. Rozporządzenie Ministra Energii z dnia 9 listopada 2016 r. w sprawie szczegółowych wymagań dotyczących przechowywania i używania środków strzałowych i sprzętu strzałowego w ruchu zakładu górniczego.
Używanie MW do użytku cywilnego niesie za sobą wiele wyzwań i zagrożeń. W niniejszym artykule skupię się jedynie na jednej z tych kwestii czyli na potencjalnych niewypałach, które mogą się pojawić podczas wykonywania robót strzałowych w zakładach górniczych i zakładach.
Co to jest niewypał?
Definicja zawarta w Rozporządzeniu mówi, że:
Niewypał – jest to środek strzałowy, który w trakcie pomiaru ciągłości obwodu strzałowego wykazał przerwę lub który przy wykonywaniu robót strzałowych nie odpalił.
Co zrobić gdy stwierdzony zostanie niewypał?
Przede wszystkim trzeba zacząć od tego, że w miejscu wykonywania robót strzałowych przeprowadza się kontrolę w celu wykrycia ewentualnych niewypałów. Taka kontrola powinna być przeprowadzana przez osobę wykonującą roboty strzałowe (strzałowego, górnika strzałowego) lub osobę dozoru górniczego. Kontrola powinna być przeprowadzona:
1) przed rozpoczęciem pracy;
2) przed przystąpieniem do wiercenia otworów strzałowych;
3) po odpaleniu ładunków materiałów wybuchowych – w przypadku gdy umożliwia to ustalona organizacja robót strzałowych.
O wykryciu niewypału informuje się osobę dozoru ruchu górniczego.
Ponadto w przypadku wykrycia niewypału środka strzałowego, wydanie polecenia nadania sygnału „odwołanie” robót strzałowych (trzy ciągłe, bezpośrednio po sobie następujące tony), jest dozwolone wyłącznie po odpowiednim zabezpieczeniu rejonu, w którym wykryto niewypał.
Niewypał wykryty - co dalej?
Po wykryciu niewypału i poinformowaniu o tym fakcie osoby dozoru górniczego, należy przystąpić do jego likwidacji.
Miejsce, w którym wykryto niewypał, zabezpiecza się przed dostępem osób nieupoważnionych i informuje się o tym niezwłocznie osobę dozoru ruchu górniczego nadzorującą roboty strzałowe.
Niewypał powinien być likwidowany przez osobę wykonującą roboty strzałowe (strzałowego, górnika strzałowego), w obecności osoby dozoru ruchu górniczego (pod bezpośrednim nadzorem osoby dozoru ruchu górniczego).
W przypadku zakładów górniczych wydobywających rudy metali likwidacja niewypału może odbywać się w obecności instruktora strzałowego upoważnionego przez kierownika ruchu i przeszkolonego w tym zakresie.
W zasięgu zagrożenia ewentualnym wybuchem niewypału dozwolone jest wykonywanie prac związanych wyłącznie z jego zlikwidowaniem.
Jak należy likwidować niewypał?
Likwidowanie niewypałów prowadzi się zgodnie z instrukcją zatwierdzoną przez kierownika ruchu.
Likwidacja niewypału powinna odbywać się w sposób uniemożliwiający jego przypadkowy wybuch.
Niewypał likwiduje się przez wydobycie nabojów materiału wybuchowego z otworu strzałowego, z wyjątkiem materiałów wybuchowych nitroglicerynowych.
Niewypał, którego nie można zlikwidować przez wydobycie naboi materiału wybuchowego z otworu strzałowego, usuwa się, zachowując następujące warunki:
1) przewody zapalnika elektrycznego zwiera się i izoluje;
2) stwierdzenie kierunku otworu strzałowego następuje przez usunięcie przybitki na długości nie większej niż 0,2 m od wylotu otworu;
3) równoległy otwór strzałowy lub dwa otwory strzałowe o długości większej niż długość otworu z niewypałem wierci się w odległości 0,5 m od otworu z niewypałem.
W przypadku robót strzałowych w otworach krótkich (otwór krótki to taki którego długość mierzona od wylotu do dna otworu wynosi do 6 m), wykonywanych w zakładach górniczych wydobywających
kopalinę niepalną w polach niemetanowych i w przypadku udzielenia na to zgody przez kierownika ruchu, dozwolone jest usuwanie niewypału przez:
1) ponowne odpalenie – w przypadku gdy są dostępne przewody zapalnika elektrycznego lub rurka detonująca zapalnika nieelektrycznego, albo
2) umieszczenie w otworze, w którym wykryto niewypał, ładunku udarowego i jego odpalenie, w przypadku gdy otwór ten nie był zamknięty przybitką.
Po odpaleniu ładunków materiałów wybuchowych kontroluje się odstrzelony urobek w celu odnalezienia środków strzałowych pochodzących z niewypału.
Jeżeli do zainicjowania materiału wybuchowego zastosowano zapalnik i lont detonujący i nie nastąpiło odpalenie zapalników, niewypał znajdujący się w otworze strzałowym likwiduje się przez wymianę zapalnika przymocowanego do lontu detonującego i ponowne odpalenie ładunku materiału wybuchowego.
W przypadku wykonywania robót strzałowych rozszczepkowych niewypał likwiduje się przez założenie i odstrzelenie ładunku materiału wybuchowego nakładanego wprost na wylot otworu.
Wykonując roboty strzałowe ładunkami materiałów wybuchowych, które są nakładane lub podkładane pod luźnymi bryłami, likwidacji niewypału dokonuje się przez ręczne usunięcie przybitki, umieszczenie dodatkowego ładunku materiału wybuchowego, ponowne wykonanie przybitki i odpalenie tego ładunku.
Informację o sposobie likwidowania niewypału wpisuje się w dzienniku strzałowym, a znalezione środki strzałowe oddaje się do składu materiałów wybuchowych.
Pozostałe warunki i formalności
W zakładzie górniczym należy prowadzić książkę ewidencji niewypałów i znalezionych środków strzałowych.
Szczegółowy sposób likwidacji niewypału jest ustalany przez osobę kierownictwa ruchu zakładu górniczego lub osobę dozoru ruchu górniczego nadzorującą roboty strzałowe. O sposobie likwidacji niewypału informuje się osoby wykonujące te roboty (strzałowego, górnika strzałowego).
Przy ustalaniu sposobu likwidacji niewypału określa się:
1) granice terenu, na którym prowadzenie prac niezwiązanych z likwidacją niewypału jest niedozwolone;
2) granice stref zagrożenia (chodzi o strefy zagrożenia: powietrzną falą uderzeniową, rozrzutem odłamków skalnych i drganiami parasejsmicznymi górotworu), i sposób ich zabezpieczenia;
3) sposób lokalizacji środków strzałowych uznanych za niewypały;
4) sposób usuwania przybitki, ładunków materiałów wybuchowych i materiału wybuchowego;
5) sposób postępowania w przypadku braku ciągłości obwodu strzałowego w pojedynczym ładunku materiału wybuchowego.
Likwidowanie niewypałów w otworze strzałowym za pomocą dodatkowych ładunków materiału wybuchowego jest dozwolone wyłącznie w warunkach gwarantujących, że dodatkowy ładunek materiału wybuchowego bezpośrednio zetknie się z materiałem wybuchowym tego niewypału. W przypadku tej metody likwidacji niewypału w otworach strzałowych, przybitkę wodną lub sypką usuwa się z otworu za pomocą sprężonego powietrza.
Czy znaleziony niewypał należy zgłaszać do Urzędu Górniczego?
Zgodnie z obowiązującym Rozporządzeniem, nie ma obowiązku niezwłocznego zawiadamiania właściwego organu nadzoru górniczego o wykrytych w zakładzie górniczym niewypałach.
Podsumowanie
Generalnie sytuacja w której okazuje się, że mamy niewypał wykryty w trakcie wykonania robót strzałowych, jest bardzo kłopotliwa i niebezpieczna (zwłaszcza gdy nie wszystkie ładunki odpaliły i część otworów uległa detonacji, a część nie). Na tego typu sytuacje każdy zakład górniczy powinien być przygotowany, a dalsze kroki postępowania powinny być skrupulatnie opisane w Instrukcji likwidacji niewypałów zatwierdzonej przez kierownika ruchu.
Powiązane artykuły
dopytam….. skoro „nie ma obowiązku niezwłocznego zawiadamiania właściwego organu nadzoru górniczego o wykrytych w zakładzie górniczym niewypałach.” to czy istnieje w ogóle obowiązek informowania organu nadzoru o wykrytych niewypałach w innym trybie?
Przepisy nie narzucają takiego obowiązku.
Mówią jedynie, że kierownik ruchu zawiadamia właściwy organ nadzoru górniczego i najbliższą jednostkę Policji o przypadkach znalezienia lub pozostawienia bez dozoru środków strzałowych. Ale to nie dotyczy przypadku znalezienia środków strzałowych w urobku w ciągu technologicznym.